Recensie "Praktijk van oplossingen"

Uit: Maandblad Geestelijke volksgezondheid, november 2003, p. 1087-1089.

BERG, I.K., & Y. DOLAN (2002). De praktijk van oplossingen. Gevalsbeschrijvingen uit de oplossingsgerichte gesprekstherapie. Pearson, 208 p.

In mijn basisopleiding leerde ik vooral om niet te 'oplossingsgericht' te zijn. Dat werd blijkbaar beschouwd als een negatieve eigenschap van verpleegkundigen. Dus werd me, net als vele andere GGZ-professionals, onderwezen hoe problemen te bestuderen, uit te diepen en op te lassen. Het was daarom niet clan na enige twijfel clan ik besloot me te verdiepen in de 'oplossingsgerichte therapie': deze klonk als een snelle methode die geen recht doet aan de essentie en ernst van problemen. Oplossingsgerichte therapie wordt snel populairder: alleen al de laatste twee jaar kwamen er zeker drie vertalingen van Amerikaanse titels op de markt. In vakbladen verschijnen steeds vaker artikelen en de Amerikaanse grondleggers zijn regelmatig in Europa voor het geven van workshops, lezingen en cursussen. Oplossingsgerichte therapie is iets anders dan 'problemen oplossen' zoals boven beschreven: de hulpverlener bedenkt niet de oplossingen, maar helpt de cliënt dat te doen. Bovendien blijken deze oplossingen vaak van heel andere aard dan de aangemelde problemen. In de methode is niet zozeer de specifieke kennis van de hulpverlener belangrijk maar de wijze van formuleren en vragen stellen: door middel van taal probeert hij of zij de cliënt mee te nemen naar een werkelijkheid die meer hoop en mogelijkheden biedt.

Oplossingen van de cliënt
De Amerikaanse auteurs Insoo Kim Berg en Yvonne Dolan beschrijven deze en andere uitgangspunten helder en beknopt. Deze pioniers en autoriteiten in het oplossingsgerichte therapeutische proces doen dat in hoofdstuk 1 korter en krachtiger dan in Bergs eerdere, en veel omvangrijkere, boek De kracht van oplossingen. Daarin stond de auteur stil bij de aard van de therapeutische relatie: die kan, afhankelijk van de mate waarin een cliënt wil veranderen, 'klaagtypisch', 'klanttypisch' of 'bezoekertypisch' genoemd worden. Dat wil niet zeggen dat de cliënt dan ook het label klager, klant of bezoeker verdient, zoals ik in de recensie van dat boek (in MGv 01-9) ten onrechte beweerde. In De praktijk van oplossingen blijven zulke theoretische constructen achterwege ten gunste van door hulpverleners van overal ter wereld aangeleverde gevalsbeschrijvingen. Daaruit, en uit de soms letterlijk weergegeven dialogen, blijkt dat ze steeds hetzelfde stramien gebruiken om cliënten te helpen hun blik van problemen naar oplossingen te wenden. Dat doen ze door te zoeken naar uitzonderingen op het probleem, het stellen van schaalvragen en het geven van complimenten en feedback (en soms huiswerk).

Heel eenvoudig ?
Bedrieglijk eenvoudig lijkt het, die oplossingsgerichte therapie. Toch ben ik al een tijd bezig de methode in mijn dagelijks werk te integreren, door middel van een cursus en intervisiegroep. Om een of andere reden valt dat niet mee: blijkbaar is die eerder genoemde 'problematiserende' socialisatie erg sterk. De door de auteurs aanbevolen houding van 'niet weten' staat in schril contrast met de professionele deskundigheid, en het kost veel moeite die onder controle te houden. Juist daarbij vormt dit boek een goed hulpmiddel: de optimistische toon en de grote verscheidenheid aan casuïstiek maken de methode eenvoudiger te begrijpen, te accepteren en toe te passen. Het aardige is dat er zowel verslag wordt gedaan van het aanpakken van eenvoudige psychosociale problemen als van het behandelen van ernstige psychiatrische stoornissen. Het boek is eigenlijk een lange opsomming van succesverhalen, het ene nog inventiever dan bet andere. Ingewikkelde problemen worden schijnbaar moeiteloos omgezet in subtiele oplossingen. Dat motiveert en inspireert, maar graag had ik in dit boek ook een mislukte behandeling beschreven gezien. Hoe problematiserend die wens ook moge zijn, zo'n casus zou de methode er overtuigender op maken. Nu raakt de argeloze beginner ontmoedigd door bet contrast tussen zijn of haar moeizame eerste oplossingsgerichte stappen en de creatieve gevalsbeschrijvingen in dit boek. Hopelijk is het geen gebrek aan relativering maar een didactische truc van de auteurs om nergens te stellen dat er ook cliënten bestaan die geen baat hebben bij oplossingsgerichte therapie. In de eerder genoemde cursus deed spreker, grondlegger en publicist Steve de Shazer hetzelfde: ieder probleem of tegenwerping van de cursisten weerlegde hij met een ijzeren maar op den duur irritante logica. Berg en Dolan weten die toon gelukkig te vermijden maar hadden mij met een hoofdstukje 'de oplossingsrichting kwijt' nog meer aan hun kant gekregen.

Praktisch en inspirerend
De vertaling van bet boek is een samenwerkingproject van elf oplossingsgerichte Nederlandse hulpverleners. Onder eindredactie van Herman de Hoogh, die eerder De kracht van oplossingen vertaalde, leverden allen een of meer hoofdstukken af. Ook bet oorspronkelijke boek is een internationale joint venture, namelijk van hulpverleners (die casuïstiek instuurden) en de redacteuren. Achterin staan twee lijsten met namen van de 'medeschrijvers' en de vertalers. De Nederlandse uitgave is prima: vlot en gemakkelijk leesbaar, met een verzorgde lay-out. Helaas is de mooie Engelse ondertitel 'a collection of hope inspiring stories' verloren gegaan, maar de bedoeling die daaruit spreekt wordt al lezende wel duidelijk. Samen met het meer theoretische De kracht van oplossingen vormt dit boek een toegankelijke en tegelijk gedegen inleiding in de oplossingsgerichte therapie. Het is aan de geinteresseerde lezers om te bepalen welke ze eerst ter hand nemen, maar mijn voorkeur gaat uit naar dit inspirerende en praktische boek. In weinig woorden wordt duidelijk wat zoeken naar oplossingen kan toevoegen aan het oplossen van problemen. En naar ik begreep van een van de auteurs wordt dat tegenwoordig ook Amerikaanse verpleegkundestudenten geleerd.

Bauke Koekoek,
Sociaal-psychiatrische verpleegkundige, 'Master oplossingsgerichte therapie', Altrecht, Utrecht